The Gap.

Europese kaderwerken roepen op tot de regeneratieve transitie: de Green Deal, Farm to Fork, de Long-term Vision for Rural Areas, het New European Bauhaus, de ORRI-principes binnen Horizon Europe. Nationale strategieën verbinden zich formeel aan dezelfde richting. In Portugal benoemt ENEI 2030 laboratórios vivos de agroecologia als prioritair domein, leidt AP Portugal 2030 er structuurfondsen naartoe, en framet Algarve 2030 de regio als een laboratório de sustentabilidade. Dit zijn geen ambities. Ze zijn goedgekeurd in de ministerraad, vastgesteld bij besluit van de Europese Commissie of per regeringsbesluit, en ze vormen de grondslag waarop miljarden aan structuurfondsen worden toegewezen.

Op het niveau van de gemeentelijke regelgeving ligt het anders. De juridische kaders waaronder gebouwen worden vergund, grond wordt gebruikt, woonrecht wordt verleend en coöperaties als territoriale actoren worden erkend, dateren van vóór dat hogere beleid en zijn niet bijgewerkt. Een regeneratief Living Lab werkt op grond met doorlopende coöperatieve praktijk, bestuurt op consent en registreert zijn werk openlijk, en heeft in de meeste gemeentelijke regelgeving geen aangewezen categorie. Het precieze woord is niet-conform, niet onwettig: de entiteit is geregistreerd en fiscaal op orde. Wat ontbreekt, is de gemeentelijke categorie die het werk zou kunnen vergunnen. Een juridisch vacuüm, iets waarvoor nog geen categorie bestaat.

De federation bezet geen regelgevende uitzondering. Zij bezet een juridisch vacuüm, de ruimte tussen beleid dat is aangenomen en kaders die nog niet zijn geschreven.

Die leemte is politiek ongemakkelijk, want gemeenten zijn belast met het handhaven van de kaders die er zijn, niet die welke beloofd zijn. Ze is juridisch instabiel, want handhaving tegenover een afwezig kader roept op zichzelf vragen op. En ze betekent in de praktijk dat een federation-Lab precies kan doen wat de nationale strategie vraagt, terwijl het niet voldoet aan gemeentelijke regels die door de hogere instrumenten van diezelfde staat in beginsel al zijn achterhaald.

De federation heeft aanbiedingen gedaan aan andere initiatieven in de regio die aan regeneratieve praktijk werken. Sommige zijn na verloop van tijd aanvaard. Andere zijn afgewezen, om redenen die het verdienen benoemd te worden, want dezelfde redenen zullen elders terugkeren naarmate de federation groeit.

In Portugal bestaan initiatieven, sommige dertig jaar oud, geworteld in het territorium, werkend in agro-ecologie, permacultura en ecoaldeia-vormen, die hun identiteit hebben opgebouwd binnen een eigen vocabulaire. Ecoaldeia, permacultura, comunidade alternativa: die woorden hebben hen decennia goed gediend. Ze beschrijven een herkende culturele vorm die gemeenten, althans informeel, hebben leren verdragen.

Uit dat vocabulaire stappen naar het frame van de federation, Living Lab, projeto demonstrador, quadruple helix, is institutioneel helderder maar op korte termijn riskanter voor de handhaving. Wie zichzelf een Living Lab noemt dat hoger beleid uitvoert, wordt leesbaar voor de staat, en die leesbaarheid snijdt aan twee kanten: ze opent financieringspaden en beschermende kaders, maar ze maakt ook zichtbaar voor handhaving die voorheen de andere kant op keek.

Voor een initiatief onder actieve handhavingsdruk is dat geen abstracte keuze. Het bekende frame is wellicht precair, maar het is de precariteit die ze hebben uitonderhandeld. Het frame van de federation is principieel deugdelijker, maar de overgang vraagt een niveau van institutionele zichtbaarheid dat hun huidige omstandigheden nog niet toelaten te dragen. Dat is een legitieme reden om in het oudere frame te blijven.

De federation ziet daarin geen weigering maar een tijdelijke mismatch. Hetzelfde initiatief kan onder andere omstandigheden later een andere keuze maken. De taak van de federation is de deur open te houden zonder iemand erdoorheen te dwingen.

Waarom sommige initiatieven niet in deze positie kunnen stappen wordt verder verkend in een afzonderlijk essay: de culturele dimensie van de Gap, naast de regelgevende dimensie die hier wordt beschreven.

De verhouding van de federation tot het regelgevende milieu verschilt structureel van de twee houdingen die regeneratieve initiatieven in Europa tot nu toe het vaakst hebben aangenomen.

Petitioneren werkt door het bestaande systeem heen. Het vraagt om een uitzondering, een tolerantie, een pilotstatus. Het slaagt wanneer een autoriteit instemt een regel te buigen voor een specifiek geval, en het is op korte termijn effectief maar structureel beperkt, want het hangt af van de welwillendheid van één ambtenaar op één moment en verandert de regel voor niemand anders.

Protesteren werkt tegen het bestaande systeem in. Het verklaart de regels onrechtvaardig en weigert te gehoorzamen. Dat is soms moreel helder en soms effectief, maar het zet het initiatief tegenover de staat, en sluit daarmee precies het partnerschap met de overheid uit dat het hogere Europese beleid uitdrukkelijk voor regeneratief werk heeft ontworpen.

De positie van de federation is een derde. Zij vraagt geen uitzondering, want wat zij doet is niet uitzonderlijk, het is wat de nationale strategie al heeft toegezegd. Zij protesteert niet tegen de regels, want de regels op het hogere niveau zeggen al wat zij doet. Zij voert hoger recht uit waar passende lagere kaders ontbreken, en biedt zichzelf aan als het empirische geval waaromheen die lagere kaders geschreven kunnen worden. Dat berust op goede trouw: de federation heeft haar werk gebouwd op door de staat formeel aangenomen bindende instrumenten, en haar gedocumenteerde investering, de beplanting, de energiesystemen, de bestuursregistraties, de besluiten in vergadering, is het empirische bewijs van die fundering. Het vertrouwensbeginsel, proteção da confiança, is de doctrine van het Portugese en Europese bestuursrecht die zo'n fundering erkent.

De derde positie is geen compromis tussen petitie en protest. Zij is een geheel andere verhouding tot de staat.

Deze positie sluit aan op hoe Europese onderzoeks- en innovatiefinanciering bedoeld is te werken. Ze is moeilijker, langzamer en institutioneel veeleisender dan petitie of protest. Ze vraagt documentatie die regelgevers kunnen lezen, taal die ambtenaren herkennen, en het geduld om te wachten terwijl de kaders bijbenen. Maar wanneer ze slaagt, levert ze geen getolereerde uitzondering op, maar een kader waaronder andere Labs, op andere plaatsen, kunnen staan.