The Gap.

Europese kaderwerken roepen op tot de regeneratieve transitie. De Green Deal, Farm to Fork, de Long-term Vision for Rural Areas, het New European Bauhaus, de ORRI-principes binnen Horizon Europe. Nationale strategieën verbinden zich formeel aan dezelfde richting. In Portugal benoemt ENEI 2030 laboratórios vivos de agroecologia als prioritair domein; AP Portugal 2030 leidt structuurfondsen ernaartoe; Algarve 2030 framet de regio als een laboratório de sustentabilidade. Deze bindende instrumenten zijn geen ambities. Zij zijn ondertekend door ministers, aangenomen door parlementen, en vormen de grondslag waarop miljarden euro's aan structuurfondsen worden toegewezen.

Daaronder, op het niveau van gemeentelijke regelgeving, is de situatie anders. De juridische kaders waaronder gebouwen worden vergund, grond wordt gebruikt, woonrecht wordt verleend en coöperaties als territoriale actoren worden erkend, zijn geschreven vóór het hogere beleid. Zij zijn niet bijgewerkt. Een regeneratief Living Lab functioneert op grond met doorlopende coöperatieve praktijk, wordt bestuurd op consent en registreert zijn werk openlijk. In de meeste gemeentelijke regelgeving heeft het geen aangewezen categorie. Het is in geen betekenisvolle zin onwettig. Het is een juridisch vacuüm, iets waarvoor nog geen categorie bestaat.

In gewone taal: het hogere beleid in Europa zegt dat regeneratief werk de richting is. Nationale strategieën bevestigen dat. Maar de regels op gemeentelijk niveau, waar vergunningen worden gegeven en bouwen wordt toegestaan, zijn nog niet aangepast. De ruimte tussen die twee is waar de federation werkt.

De federation bezet geen regelgevende uitzondering. Zij bezet een juridisch vacuüm, de ruimte tussen beleid dat is aangenomen en kaders die nog niet zijn geschreven.

Dit is de leemte. Politiek is zij ongemakkelijk, omdat gemeenten belast zijn met het handhaven van de kaders die er zijn, niet die welke beloofd zijn. Juridisch is zij instabiel, omdat handhaving zonder wettelijke grondslag, handhaving tegenover een afwezig kader, op zichzelf vragen oproept. Praktisch betekent het dat een federation-Lab precies kan doen wat de nationale strategie vraagt, terwijl het niet voldoet aan gemeentelijke regels die door de hogere instrumenten van diezelfde staat in beginsel reeds zijn achterhaald.

De federation heeft aanbiedingen gedaan aan andere initiatieven in dezelfde regio die werken aan regeneratieve praktijk. Sommige van die aanbiedingen zijn met verloop van tijd aanvaard. Andere zijn afgewezen om redenen die het verdienen benoemd te worden, omdat dezelfde redenen elders zullen verschijnen naarmate de federation groeit.

In Portugal bestaan initiatieven, sommige dertig jaar oud, geworteld in het territorium, werkend in agro-ecologie, permacultura en ecoaldeia-vormen, die hun identiteit hebben opgebouwd binnen een specifiek vocabulaire. Ecoaldeia. Permacultura. Comunidade alternativa. Die woorden hebben hen decennia goed gediend. Zij beschrijven een herkende culturele vorm die gemeenten, althans informeel, hebben leren verdragen.

Uit dat vocabulaire stappen, naar het frame van de federation, Living Lab, projeto demonstrador, quadruple helix, is institutioneel helderder maar op korte termijn handhavingsrisicovoller. Zodra je jezelf beschrijft als een Living Lab dat hoger beleid uitvoert, word je leesbaar voor de staat. Leesbaarheid snijdt aan twee kanten. Zij opent financieringspaden en beschermende kaders, maar zij maakt je ook zichtbaar voor handhaving die voorheen de andere kant op keek.

Voor een initiatief onder actieve handhavingsdruk is deze keuze niet abstract. Het bekende frame is wellicht precair, maar het is de precariteit die zij hebben uitonderhandeld. Het frame van de federation is principieel deugdelijker, maar de overgang vraagt hen op een niveau van institutionele zichtbaarheid te stappen dat hun huidige omstandigheden hen nog niet toestaan te dragen. Dat is een legitieme reden om in het oudere frame te blijven.

De federation ziet dit niet als een weigering. Zij ziet het als een tijdelijke mismatch. Hetzelfde initiatief kan, in andere omstandigheden, op een later moment een andere keuze maken. De taak van de federation is de deur open te houden zonder iemand erdoorheen te dwingen.

Waarom sommige initiatieven niet in deze positie kunnen stappen wordt verder verkend in een afzonderlijk essay: de culturele dimensie van de Gap, naast de regelgevende dimensie die hier wordt beschreven.

De verhouding van de federation tot het regelgevende milieu is structureel anders dan de twee houdingen die regeneratieve initiatieven in Europa tot dusver het vaakst hebben aangenomen.

Petitioneren werkt door het bestaande systeem heen. Het vraagt om een uitzondering, een tolerantie, een pilotstatus, een discretionaire accommodatie. De petitie slaagt wanneer een autoriteit instemt een regel te buigen voor een specifiek geval. Het is op korte termijn effectief en op lange termijn structureel beperkt: het hangt af van de welwillendheid van één ambtenaar op één moment, en het verandert de regel voor niemand anders.

Protesteren werkt tegen het bestaande systeem in. Het verklaart de regels onrechtvaardig en weigert te gehoorzamen. Het is soms moreel helder en soms effectief, maar het positioneert het initiatief tegenover de staat. Daarmee sluit het de partnerschap-met-overheid uit die het hogere Europese beleid uitdrukkelijk heeft ontworpen voor regeneratief werk.

De federation bezet een derde positie. Zij vraagt geen uitzondering, omdat wat zij doet niet uitzonderlijk is, het is wat de nationale strategie reeds heeft toegezegd. Zij protesteert de regels niet, omdat de regels op het hogere niveau reeds zeggen wat de federation doet. Zij voert hoger recht uit in afwezigheid van passende lagere kaders, en biedt zichzelf aan als het empirische geval waaromheen lagere kaders kunnen worden geschreven. Deze houding berust op goede trouw. De federation heeft haar werk gebouwd op door de staat formeel aangenomen bindende instrumenten, en haar gedocumenteerde investering, beplanting, energiesystemen, bestuurregistraties, beslissingen in vergadering, is het empirische bewijs van die fundering. Het vertrouwensbeginsel is de doctrine van het Portugese en Europese administratieve recht die deze fundering erkent.

De derde positie is geen compromis tussen petitie en protest. Zij is een geheel andere verhouding tot de staat.

Deze positie is structureel verenigbaar met hoe Europese onderzoeks- en innovatiefinanciering is ontworpen om te werken. Zij is moeilijker, langzamer en institutioneel veeleisender dan petitie of protest. Zij vraagt om documentatie die regelgevers kunnen lezen, om taal die ambtenaren herkennen, en om het geduld te wachten terwijl kaders bijbenen. Maar wanneer zij slaagt, levert zij niet één getolereerde uitzondering op. Zij levert een kader op waaronder andere Labs, op andere plaatsen, kunnen staan.