Je voelt het waarschijnlijk al lang. In je werk, je organisatie, je buurt, of gewoon in jezelf. Iets klopt niet aan de manier waarop we de dingen geregeld hebben. Het put uit, het loopt vast, het breekt tussen mensen. We noemen het hier het oude systeem, en je hoeft geen theorie te kennen om het te herkennen, want je leeft er middenin.

We bekijken de samenhang met twee begrippen: ego en entropy. Hier staan zij voor zelfgerichte belangen en uitputting. Het is een gekozen lens voor reflectie; herkenning alleen bewijst de verklaring niet.

Ego. Het eerste is een manier van jezelf zien. Ego is het zelf dat zich los voelt van het geheel, en zich daarom alleen verantwoordelijk voelt voor zichzelf. Uit dat losse gevoel komt een stille angst, dat er niet genoeg is, dat je het zelf maar moet zien te redden. En uit die angst komt de rest, grijpen, controleren, gelijk willen hebben, altijd meer. Maar let op, dit is niet wie we zijn. Het losse zelf is een mogelijkheid in ons, geen aard. Of het opkomt of stil blijft hangt af van wat eromheen staat. Het oude systeem kweekt het, beloont het, en maakt het tot regel, tot het voelt alsof het de menselijke natuur zelf is. Dat is het niet. Het is wat dit ontwerp van ons maakt.

Entropy. Met entropy bedoelen we hier het beeld van uitputting: middelen, aandacht of vertrouwen worden gebruikt zonder voldoende aanvulling. Dat kan helpen vragen stellen over bodem, werk en relaties. Het is een sociale analogie, geen toepassing van een natuurkundige wet op een organisatie.

De twee begrippen nodigen uit naar onszelf én naar de inrichting van het werk te kijken. Welke belangen krijgen voorrang? Wie zorgt voor de middelen en relaties waarop iedereen leunt? Wat kan die zorg ondersteunen?

Uitputting. Iedereen draait op zijn reserves, en niemand weet meer hoe je stopt. Dat is entropy van dichtbij, er wordt uit mensen gehaald zonder dat er genoeg in teruggaat. En het is ego dat het in stand houdt, want stoppen voelt als falen, dus we gaan door tot we omvallen.

Nooit genoeg. Hoeveel er ook is, het voelt schaars, dus grijpen en vasthouden. Dat is het losse zelf dat denkt dat het alleen voor zichzelf moet zorgen. En het ophopen dat eruit volgt droogt precies de gemeenschap uit waar iedereen het uit haalt.

Geen stem. Beslissingen vallen ver van de mensen die ze raken. Dat is ego als controle, de enkeling of de top houdt het stuur vast. En het is entropy, want zo wordt de terugkoppeling doorgesneden waarmee een systeem zou kunnen voelen wat het aanricht. Het wordt doof voor zichzelf.

Groei die niet verzadigt. Meer omzet, meer schaal, meer bereik, en toch blijft het leeg. Dat is het zelf dat altijd meer nodig heeft om de leegte te vullen. En het is groei zonder ritme, die haar eigen grond sneller opeet dan die zich herstellen kan.

Het breekt tussen mensen. Wantrouwen, politiek, kampen, schuld. Dat is ego dat zichzelf verdedigt en gelijk wil hebben. En het is entropy in het bindweefsel, de relaties die een groep dragen, die langzaam rafelen omdat niemand ze voedt.

Korte winst, lange rekening. We oogsten voordat de grond het kan dragen, en schuiven de kosten door naar later, of naar een ander. Dat is entropy met opzet, nemen voor de bodem klaar is. En eronder zit ego, mijn winst nu, de rekening is voor straks.

Niemand neemt verantwoordelijkheid. Iedereen wacht tot een ander het zegt of doet. Dat is ego dat geleerd heeft dat klein blijven veiliger is. En het is entropy, agency die wegloopt uit het systeem, tot het alleen nog op traagheid draait.

Meer regels, minder vertrouwen. Als het schuurt komen er regels, controles, toezicht, en de levendigheid krimpt. Dat is ego dat beheersen verkiest boven vertrouwen. En het is entropy als verstarring, een systeem dat zo vast komt te zitten dat het zich niet meer kan aanpassen, en daarmee langzaam afsterft.

Je kunt de waarheid niet zeggen. Wat gezegd wordt verschilt van wat gedaan wordt, en het gladde oppervlak verbergt wat eronder rot. Dat is ego dat gezien wil worden als goed. En het is entropy, want de kloof tussen wat we zeggen en wat waar is groeit, tot niemand het systeem nog kan bijsturen, omdat niemand meer weet hoe het er echt voorstaat.

Het lijken losse klachten, maar het is steeds dezelfde twee dingen in andere kleren. Een zelf dat voor zichzelf neemt, binnen een systeem dat leegloopt omdat er meer uit gaat dan erin. Zie je het één keer, dan zie je het overal, in het bedrijf, de overheid, de school, het gezin, en eerlijk gezegd ook in jezelf.

Dat laatste is het belangrijkste. Want zodra je het in jezelf herkent, zonder jezelf te veroordelen, kun je iets anders kiezen. De genezing komt niet van een beter systeem dat van bovenaf wordt opgelegd, want dat is weer ego dat controle wil. Ze komt van de andere wortel. Een zelf dat weet dat het deel is van het geheel, in een systeem dat meer teruggeeft dan het neemt. Dat is geen ideaal en geen blauwdruk, het is een andere manier van staan. Levende systemen doen het al miljoenen jaren voor.

Deze lens is één manier om het gesprek te openen. Macht, geschiedenis, kennis, omstandigheden en echte dilemma’s hebben hun eigen invloed. Een volledige verklaring vraagt meer onderzoek.

En het is een diagnose die verklaart, niet beschuldigt. We hebben dat losse, bange zelf allemaal in ons, en het systeem heeft het van jongs af aan gevoed. Het in jezelf zien is geen vonnis, het is het begin. Een diagnose die alleen naar de ander wijst, herkent niemand in zichzelf, en verandert dus niets.

Kijk welke vraag dit perspectief in jouw situatie oproept. Wat put uit, wat wordt aangevuld en welke afspraak zou het werk beter kunnen dragen? Toets je indruk samen met anderen en aan wat er daadwerkelijk gebeurt.